АМЬД ЕРТӨНЦ: Дэлхий дээр 8 зүйл баавгай амьдардаг

Баавгай нь дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн болон хүйтэн бүс нутагт голчлон тархсан, хөхтөн амьтдын дундаас биеэр том, хүч чадал ихтэй амьтдын нэг юм. Өнөөдөр дэлхийд баавгайн 8 зүйл амьдардаг бөгөөд тэдгээр нь амьдрах орчин, биеийн хэмжээ, хооллолт, зан авираараа харилцан адилгүй.

Баавгайн үндсэн шинж

Баавгай нь махчинтны (Carnivora) багийн баавгайнхан (Ursidae) овогт хамаарна. Ихэнх зүйл нь бүх идэштэн бөгөөд жимс, самар, үндэс, ургамал, шавж, загас, жижиг болон том хөхтөн амьтан зэрэг олон төрлийн хоолоор хооллодог.

Биеийн хэмжээ нь зүйлээсээ хамаарч ихээхэн ялгаатай. Хамгийн жижиг нь нарны баавгай бол хамгийн томд нь цагаан баавгай болон хүрэн баавгайн зарим том биетэй бодгаль багтана.

Баавгайн онцлог шинжүүд:

Бие нь хүчирхэг, булчинлаг

Хөл богино боловч маш хүчтэй

Хөлийн ул бүхэлдээ газарт хүрч явдаг

Хурц, хүчтэй хумстай

Үнэрлэх чадвар маш сайн

Зузаан үс, арьсан доорх өөхөн давхаргатай

Ихэнх зүйл нь ганцаарчилсан амьдралын хэв маягтай

Дэлхий дээрх 8 зүйл

Өнөө үед баавгайн дараах найман зүйл бий.

Хүрэн баавгай – Европ, Ази, Хойд Америкийн зарим хэсэгт тархсан.

Цагаан баавгай – Арктикийн мөсөн далай болон эрэг орчмоор амьдардаг.

Америкийн хар баавгай – Хойд Америкт өргөн тархсан.

Азийн хар баавгай – Зүүн болон Өмнөд Азийн ой, уулын бүсэд амьдардаг.

Нүдний шилт баавгай – Өмнөд Америкийн Андын нуруунд тархсан.

Нарны баавгай – Зүүн Өмнөд Азийн халуун орны ойд амьдардаг.

Залхуу баавгай – Энэтхэг болон Шри Ланкад тархсан.

Панда – Хятадын уулын хулсан ойд амьдардаг.

Монгол орны баавгай

Монгол Улсад голчлон хүрэн баавгайн дэд зүйл болох мазаалай онцгой ач холбогдолтой.

Мазаалай нь Монголын говийн бүсэд, тэр дундаа Говийн Их дархан цаазат газрын А хэсэгт тархсан бөгөөд дэлхий дээр зөвхөн Монголд байдаг ховор амьтан юм.

Мазаалай нь бусад хүрэн баавгайтай харьцуулахад харьцангуй жижиг биетэй. Говийн эрс тэс уур амьсгал, ус, тэжээлийн хомсдол нь түүний амьдралд ихээхэн сорилт болдог.

Мазаалайн хоол хүнсэнд ургамлын гаралтай тэжээл, үндэс, үр, жимс, шавж болон боломжтой бусад хүнс ордог.

Энэ амьтан тоо толгой цөөн, тархац нутаг хязгаарлагдмал учраас Монгол Улсын байгаль хамгааллын хамгийн чухал бэлгэдлүүдийн нэг юм.

Баавгай юу иддэг вэ?

Баавгайн хооллолт тухайн зүйл болон улирлаас хамаарна.

Жишээлбэл, хүрэн баавгай:

жимс, самар

өвс, ургамал

үндэс, булцуу

шавж

загас

жижиг хөхтөн

сэг зэм зарим тохиолдолд том туурайтан амьтан зэргээр хооллодог.

Харин цагаан баавгай махан идэштэй бөгөөд далайн мөсөн дээрээс далайн хав агнах нь түүний гол хооллолтын нэг хэсэг юм.

Пандагийн хооллолтын ихэнх хувийг хулс эзэлдэг бол нарны баавгай шавж, зөгийн бал, жимс болон бусад тэжээлээр хооллодог.

Баавгай өвөл ичдэг үү?

Баавгайн хамгийн сонирхолтой шинжийн нэг нь өвлийн улиралд идэвх нь эрс буурах явдал.

Хүрэн баавгай зэрэг зарим зүйл өвлийн улиралд үүрэндээ орж, бодисын солилцоо болон хөдөлгөөнөө эрс багасгана. Энэ үеийг ихэвчлэн өвлийн ичээ гэж нэрлэдэг.

Ичээнд орохын өмнө баавгай их хэмжээний хоол идэж, биеийн өөхний нөөцөө нэмэгдүүлдэг. Улмаар өвлийн турш хуримтлуулсан өөхөө ашиглан амьд үлдэнэ.

Гэхдээ бүх баавгай адилхан ичдэггүй. Жишээлбэл, цагаан баавгайн зөвхөн хээлтэй эмэгчин урт хугацаагаар ичээнд ордог.

Баавгай хэр хүчтэй вэ?

Баавгай маш хүчтэй амьтан. Түүний урд мөч, мөр, хүзүүний булчин маш сайн хөгжсөн байдаг.

Хүчтэй сарвуу, хумс нь газар ухах, хоол хүнс олох, мод авирах болон өөрийгөө хамгаалахад ашиглагдана.

Баавгай богино зайд маш хурдан гүйж чаддаг бөгөөд зарим зүйл нь хүний гүйлтийн хурдаас хавьгүй хурдан байдаг. Тиймээс зэрлэг байгальд баавгайтай таарсан тохиолдолд түүнийг хөөж гүйцэх эсвэл өөрөөсөө зугтаж чадна гэж найдах нь аюултай.

Баавгайн бамбарууш

Эм баавгай ихэвчлэн үүрэндээ бамбаруушаа төрүүлдэг. Бамбарууш төрөхдөө маш жижиг, хараа болон бусад чадвар нь бүрэн хөгжөөгүй байдаг.

Эх баавгай бамбаруушаа хэдэн сар, зарим зүйлд хэдэн жил хүртэл хамгаалж, хооллож, амьдрах орчинд нь дасан зохицох чадварыг нь хөгжүүлдэг.

Энэ үед эх баавгай бамбаруушдаа хамгаалахдаа маш догшин зан гаргаж болдог. Тиймээс зэрлэг байгальд бамбарууштай баавгайд ойртох нь онцгой аюултай.

Баавгай хүн рүү дайрдаг уу?

Баавгай хүн рүү зориудаар дайрах нь түгээмэл үзэгдэл биш. Ихэнх тохиолдолд хүнээс зайлсхийхийг хичээдэг.

Гэхдээ дараах нөхцөлд аюултай байж болно:

Бамбарууштай эм баавгайд ойртох

Баавгайг гэнэт цочоох

Баавгайн хоол, сэг зэмийн ойролцоо очих

Баавгайг зориудаар ойртох, тэжээх

Хүний хоол хүнсний үнэрээр баавгайг татах

Зугтах замыг нь хаах

Иймээс байгальд аялж явахдаа баавгайтай таарвал тайван байж, аажмаар зай барих, баавгайг өдөөн хатгахгүй байх нь чухал.

Баавгай байгальд ямар үүрэгтэй вэ?

Баавгай нь экосистемийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Тэд хоол тэжээлийн сүлжээнд тодорхой байр суурь эзлэхээс гадна үр тараах, сэг зэмээр хооллох, хөрс ухах зэрэг үйлдлээрээ байгальд нөлөөлдөг.

Жишээлбэл, жимс идсэн баавгай үрийг өөр газарт тараах замаар ургамлын тархалтад хувь нэмэр оруулдаг. Мөн газар ухаж хоол хайх үедээ хөрсийг сийрэгжүүлэх нөлөө үзүүлдэг.

Баавгайд тулгарч буй аюул

Дэлхийн зарим бүс нутагт баавгайн популяцид дараах хүчин зүйлс сөргөөр нөлөөлж байна:

Амьдрах орчны хомсдол

Уур амьсгалын өөрчлөлт

Хууль бус агнуур

Хүний суурьшил тэлэх

Хүн, зэрлэг амьтны зөрчил

Байгалийн тэжээл, усны хомсдол

Ялангуяа цагаан баавгайн хувьд Арктикийн далайн мөсний багасалт нь ан агнуурын боломжид нь шууд нөлөөлдөг.

Монголын хувьд мазаалайд ус, тэжээлийн хомсдол, уур амьсгалын өөрчлөлт болон хүний үйл ажиллагаатай холбоотой хүчин зүйлс чухал сорилт хэвээр байна.