С.Дуламсүрэн: Хоолойгоо засуулсан бичлэг тавьж, ам барьж дуулахаар дууны урлаг хөгжихгүй

Ардын урлаг судлаач, дуучин СТА С.Дуламсүрэнг редакцын зочин буландаа урьж ярилцлаа.

-Монголын өв соёлын нэг хэсэг болсон ардын дууны талаар яриагаа эхэлье. Та ардын дууг хэзээнээс сонирхож дуулж судалсан бэ?

-Арван жилийн сургуулийн сурагч байхаас л ардын урлаг, тэр дундаа  ардын дуунд дурлаж эхэлсэн.  Тухайн үед эгч маань анхны ардын богино дуу дуулаачдын улсын уралдаанд амжилттай оролцож, Ардын дуу бүжгийн чуулгад урилгаар орж ажилласан цагаас эхэлж, ардын дуу сонирхож эхэлсэн. Монголын радиогоор явдаг байсан хөгжим - өв сан, ардын дууны нэвтрүүлгийг их сонсдог байлаа. Мөн чуулгын концертыг байнга үзэж, ардын дуу гэж ийм гоё зүйл байдаг юм байна гэдгийг ойлгож мэдэж авсан. Арван жилийн сургуулиа төгсөөд СУИС-д шалгалт өгөөд гуравдугаар шатнаас “үг тод биш” гэдэг шалтгаанаар хасагдаж байлаа.

Тухайн үед Алдарт уртын дууч МУУГЗ С.Цоодол багш маань шалгалтын бүрэлдэхүүнд байсан бөгөөд намайг хасагдахад “Миний шавь болох уу, би чамд ардын дуу заана, их хөөрхөн “манери”-тай хүүхэд байна” гэж намайг шавиа болгож байсан. Багшаараа би олон дуу заалгаж, ардын дуу дуулах арга барил, тэр дундаа Хүрээ дууны онцлог, түүний донж маягийг заалгасан. 

Би Их хүрээ, Нийслэл хүрээнд зохиогдсон болон тэнд дуулагдаж байсан “хүрээ” тодотголтой дуундаа маш үнэнч, тууштай 30-иад жил явсан. Багш маань Монголын радиогийн Алтан фондод байгаа алдарт дуучдын дуулсан хуучны дуунуудыг сайн сонсож бай гэж хэлдэг байсан. би Ардын жүжигчин Д.Ичинхорлоо, Т. Хандсүрэн, МУГЖ С.Лувсангомбо, Г.Дулмаа, Т.Сүрэнхорлоо нарын зэрэг дуучдыг байнга сонсдог байлаа. Би өөрөө дуулж, нэрд гарч сүйд болоогүй ч ардын богино дууны өвөрмөц онцлог бүхий хүрээ дууны донжийн олж дуулж сурах зорилготой байж, үүндээ ч тууштай явсан.

-Хүрээ дуу, ардын дуу хоёр ялгаатай юу. Эсвэл нэг чиглэлийн дуу хөг аялгуугаар нь ялгаатай байна уу?

-Хүрээ дуу гэдэг нь ардын богино дуу. Ардын дууг аялгуунаас хамаарч уртын дуу, богино дуу гэж ангилдаг. Ардын богино дуу нь нутагт, нутагт янз бүрээр нэрлэгддэг. Тухайлбал, хохир, ёдор, шавшаа, эмээлийн, завхай, хүрээ дуу гэх мэт. Завхай дуу гэхээр завхай зайдангийн завхай биш шүү. “Завхай” гэдэг үг “зайдан” гэдэг үгтэй хорших аваас сөрөг утга илэрхийлнэ. Бид эмээлийн 8 завхай гэж ярьдаг шүү дээ. эмээлийн жижиг мөнгөн чимэглэлийг завхай гэдэгтэй адил гоё ганган дэгжин дуугаа завхай гэж нэрлэсэн байдаг. Завхай дуу ихэвчлэн хүрээнд дуулагдаг байсан. Хүрээ дууны аялгуу их өвөрмөц байдаг.

Ардын дууны үг нь тухайн нийгмийн нөхцөл байдалтай уялдаж, өөрчлөгдөж явдаг. Харин дууны аялгуу харьцангуй тогтвортой уламжлагдан ирсэн байдаг. Аялгуундаа гоё донжтой нандин нугалаа хугалаатай байдаг. Хэв маяг донж, намба төрхийн илэрхийлэл нь бол хүрээ дуу юм. Хүрээний амьдрал баруун, зүүн хүрээгээрээ ялгаатай байсантай адил дуу нь хүртэл өөр өөр байсан. Тухайлбал, би урьд нь “Эрүү цагаан болжмор” дууг хүрээ дуу гэж бодож байгаагүй. Гэтэл бүр хүрээ дуу, тэр дундаа баруун хүрээний дуу байдаг шүү. Ер нь ардын дуу амьдралын тусгал. Тухайн нийгэм, цаг үеийн байдал, нийгэмд болсон соёлын үзэгдэл юмсын мэдээлэл, түүхийг дуунаас бүрэн бус ч харах боломжтой.

-Сүүлийн үед ардыг дууг орчин үеийн хэв маягт оруулж их дуулдаг болсон. Орчин цагийн хэв маягт оруулж дуулахаар үндсэн хэв маяг нь эвдэгдэж байгаа юу?

-Ардын олон сайхан дуу маань мартагдахад хүрээд байна. Иймээс ардын дуугаа олон нийтэд хүргэх гэж янз бүрийн л арга хэрэглэж байна. Ардын дуугаа авч үлдэх гэж бүгд л хичээж байгаа. Жишээлбэл, дуучин Б.Батцэцэглэн ардын дууг хөгжим, ая эгшгийн хэмнэлээр нь залуу үед хүргэх, тэдний сонирхолд нийцүүлэн дуулахыг хичээж байна гэж ярьж байсан. Нэг талаас зөв л дөө, нөгөө талаас үзэгч сонсогчдын таашаалд нийцүүлж уран бүтээл туурвина гэдэг бол урлаг хөгжихгүйн илрэл. Нийтийн уран сайхны соёл, үзэгчдийн соёлын түвшин ахихгүй, бахь байдгаараа л байна. Уран бүтээлчид үзэгч, сонсогчдын хүсэл сонирхол, таашаалд нийцүүлэхгүй, үзэгчид бидний уран бүтээлд нийцэж гэмээнэ хөгжинө л дөө. Сүүлийн үед ардын дууг их эвдэж дуулж байна, үгийг буруу хэлж байна, ая дан буруу, ер нь “ардын дууг зөв дуулна” гэж яг юу юм бэ гэдгийг ойлгохгүй л байна л даа.

Дээр үед ардын дууг нотоор дуулдаггүй л байсан. 1930 оноос Оросын соён гэгээрүүлэх ажлын бодлого, арга зүй монголд нэвтэрсэн. Үүнээс өмнө ОХУ-аас мэргэжилтнүүд ирж манай урлагийнханд мэргэжлийн арга зүйн зөвлөгөө, туслалцаа үзүүлдэг байсан. Монголчууд нот мэддэг болсон нь сайн, муу хоёр талтай гэж үздэг. Ардын дууны тухайд дууг нотлочихоор ам дамжин уламжилж ирсэн ая дан мартагдахаас сэргийлнэ. Залуу хойч үе маань суралцах боломжтой. Мөн Дэлхий нийтийн хөгжмийн соёлын харилцаанд оролцоно гэсэн үг. Нөгөө талдаа нотоор дуулахаар баригдмал болчихдог. Ардын дуу эгшгийн бичвэрт ороод ирэхээр түүнийг дуулах арга барил, сэтгэлгээ хязгаарлагдаж, баригдмал болдог. Одоо ч “шалдан” ноотоор дуулаад байгаа болохоор ардын дуу дуулах арга барил гэдэг зүйл алдагдаад, яг л зохиолын дуу шиг л сонсогдоод байгаа даа. 

Ардын арга барил, хийц, донж маяг нот болон фонограмм хоёрт баригдаж байна. Ардын дууг “амьд” хөгжимтэй, хөгжимчидтэйгөө холбоо харилцаа үүсгэж, дуучин өөрийн арга барил, манериа гаргаж, дуулбал төгс болно. Одоо ардын дууг ардын арга барилаар дуулдаг дуучин ховор болжээ. 

Би алдарт “Бөмбөгөр ногоон” театраас улбаатай “Эртний сайхан” чуулгад монголын сор болсон уран бүтээлчтэй хамт ажиллаж байсан. Тэр үеийн агуу уран бүтээлчтэй хамт ажиллаж, ардын дууг хэрхэн дуулж байсныг сонсож, мэдэрч байсан хүний хувьд ардын дуунд уламжлалаа барихыг илүүд үздэг. Энэ цагт “Цэнхэрлэн харагдах уул”, “Арван тавны сар” гэх мэтийн цөөн хэдэн дууны дотор эргэлдэж байна. Ардын дуунууд дуулагдахгүй, хэрэглээнд орохгүй болохоор л мартагдаж байна гэсэн үг. Тэгэхээр дуучид маань эрэл хайгуул хийж сайхан сайхан ардын дуунуудаа гарган ирж дуулж олон нийтэд хүргэх,түгээх хэрэгтэй байна. 

-Олон түмэн хүрээгүй мартагдаж байгаа ардын дууг манай уран бүтээлчид сэргээж дуулахгүйгээр, үзэгч сонсогчид хүрсэн дууг л дуулдаг? 

-Манай дуучид болон уран бүтээлчид ард олны нийтлэг мэддэг хэдэн дууг “тэдний сонсох хүсэл таашаалд нийцүүлэхийн тулд” л дуулаад байх шиг. Энэ нь олон нийтийн дунд өөрийгөө хурдан хүлээн зөвшөөрүүлэх, богино хугацаанд нэрд гарч, олонд танигдах хүсэлтэй холбоотой юм уу гэж хардаг. Өөрөөр хэлбэл сонсогчдын мэдэхгүй дууг нь дуулбал хүлээж авахгүй гэж боддог юм шиг байна лээ. Шанзны Ц.Чулуунцэцэг эгч, уртын дуучин Х.Эрдэнэцэцэг бид гурав хүрээ найрыг зохион байгуулсан. Х.Эрдэнэцэцэг Мандах нар, Торгоны хээ гэх мэт үзэгч сонсогчдын мэддэг дууг дуулахад хүмүүс бүгд дагаад дуулсан. Харин би ихэвчлэн хуучны дуунуудыг хуучин үг, ая дангаар дуулахад намайг дагаж дуулдаг хүн байгаагүй. аргагүй шүү дээ, мэдэхгүй байгаа учраас тэр. Тэгээд “Самрын гурван толгой”-г дуулахад хүмүүс дагаж дуулж байсан. Ер нь Ардын дууг ардын арга барилаар дуулах хэрэгтэй гэдгийг дахин хэлье. Ардын арга барилыг бид сэргээх ёстой гэдэг утгаар ардын богино дууны уралдаан зарласан. Энэ уралдаанаар ардын богино дууны мэдлэгийн түвшин хэр байгаа, оролцогчид ямар дуунууд дуулж оролцохыг тандах мэдэх санаатай. Энэ судалгаан дээр тулгуурлаж сургалтууд явуулах бодолтой байна.  

-Ардын богино дууны уралдаанд хэчнээн хүн оролцуулах бэ? 

-Ардын богино дуу дуулаачдын улсын уралдаанд ихэвчлэн орон нутгаас хүмүүс  оролцож байна. Өнөөдрийн байдлаар 60 гаруй хүн оролцож байна. Оролцогчдын дунд өвлөн уламжлагчид байна. Тухайлбал Дорнод аймгийн Дашбалбар сумаас 80 настай өвлөн уламжлагч оролцож байна. Энэ хүнд  1700-иад оны дуунууд байна гэж ярьсан. Орон нутгаар өв тээгчид их байгаа учраас үүнийг олон нийтэд таниулах нь бас чухал. Энэ уралдаан  нэг, хоёр, гурав гэж зохион байгуулагдана. Ардын богино дууны уралдааны нэг, хоёр дугаар шатыг цахимаар зохион байгуулна. 

-Уралдаанд насны хязгаар байгаа юу? 

-Ардын богино дууны уралдаанд 18-аас дээш насны хүн бүхэн оролцох боломжтой. Эхний шатандаа ардын дуугаа хөгжимтэй, хөгжимгүй дуулж оролцоно. Ардын богино дууны уралдаандаа үндлэсний хөгжимтэй “амьд” харилцаанд орж дуулах, нутгийнхаа дууг нутгийн аялгаар дуулах, хуучны болон мартагдсан дууг сэргээн дуулах, энэ дууныхаа талаар мэдээлэл хүргэсэн эсэхийг давуу тал гэж тодорхойлсон байгаа юм. Мэргэжлийн дуучид их асууж байна. Мэргэжлийн дуучдын хувьд мэдээж шалгуур өндөртэй зохион байгуулна. Миний эгч Ардын богино дууны гарамгай мастер МУСТА С.Гэрэлмаа. Ардын дуу бүжгийн чуулгын гоцлол дуучин байсан. Эгчийнхээ нэрэмжит уралдааныг мэргэжлийн дуучдын дунд зарлах бодолтой байна. Энэ бол миний мөрөөдөл. Миний эгч Хоёр нутгийн эр, Үлэмжийн чанар, Сэржиймаа гэх зэрэг олон дууг дуулж тамгалсан.

-Шүүгчийн бүрэлдэхүүн ямар хүмүүс байгаа бэ?

-Ардын жүжигчин Ц.Үенч, МУГЖ Л.Чулуунчимэг эгч нарт шүүгчээр оролцох хүсэлт тавьж ажиллуулахаар болсон. Нөгөө 2 шүүгчээ уралдаан бүрд солиод явна гэсэн бодолтой байна. Уралдааны удирдамжинд зорилгоо маш тодорхой тусгасан байгаа. 

-Ардын дууны нэг хоршил нь ардын хөгжим. Таны хэлж байгаарай ардын дууг фонограммгүйгээр дуулах боломж бий юу? 

-Байлгүй яахав дээ. Фонограмм байхгүй үед үндэсний хөгжимтэй дуулаад болж байсан. Одоо хүн бүр фонограммтай, хоолойгоо засуулаад ам бариад дуулаад байхаар дууны урлаг урам доройтно. Амьд хөгжимтэй дууг дуулахаар үнэхээр гоё харилцаа үүсдэг. Хөгжимчин дуучин хоёр нэгнийгээ маш сайн мэдэрч дуулдаг учраас үнэхээр төгс байдаг.

Үргэлжлэлийг ЭНД дарж уншина уу.