УИХ-ын гишүүн Х.Баасанжаргалын ажлын тайлан

Ахлан ажилладаг бүтэц

-       Улсын Их Хурлын Хүний эрхийн дэд хорооны дарга

-       Монгол Ардын намын дэргэдэх Хүний эрхийн бодлогын хорооны дарга (УИХ-ын даргын 185 дугаар захирамжаар байгуулагдсан)

Харьяалагддаг байнгын хороо

-       Хууль зүйн байнгын хороо

-       Хүний хөгжил, нийгмийн бодлогын байнгын хороо (2025 оны 09 сар хүртэл)

-       Өргөдлийн байнгын хороо (2025 оны 09 сараас хойш)

12  хуулийн төсөл батлуулав

-    Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай (Гэр бүл, хүүхдийн хэргийн дагнасан шүүхийн хэрэглэх процессын хууль, хүүхдийн асран хамгааллыг шийдвэрэх, хүүхэдтэй уулзах хуваарь, хүүхдийн тэтгэмжийг тогтоох, гэмт хэргийн хохирогч хүүхдийг хамгаалах, гэмт хэрэгт холбогдсон насанд хүрээгүй хүнийг нийгэмшүүлэх талаар)

-     Хууль тогтоомжийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай (хүний эрхийг хязгаарлахад тавигдах шаардлага, шүүх, ХЭҮК-ийн санал дүгнэлтийг заавал авах)

-    Замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлыг хангах тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай (Скүүтэр, суррон явган хүний замаар явахгүй байх, зөвхөн насанд хүрсэн хүн скүүтэрээр замын хөдөлгөөнд оролцох)

-    Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбоотой зарим хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай

-    Олон хүүхэд төрүүлж өсгөсөн эхийг урамшуулах тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай

-    Эрүүгийн хуулийн зарим зүйл хүчингүй болсонд тооцох тухай (худал мэдээлэл тараах тухай)

-     Хууль зүйн туслалцааны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай (гэрч, хохирогч, төлбөрийн чадваргүй иргэнд үнэ төлбөргүй хууль зүйн туслалцаа үзүүлэх талаар)

-     Өмгөөллийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай (өмгөөлөгчийн нийтэд тустай мэргэжлийн үйл ажиллагаа)

-     Зөрчлийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай (гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх, хөдөлмөрийн харилцаа, ажиллах хүчний шилжилт хөдөлгөөнтэй холбоотой хууль тогтоомжийг зөрчсөн үйлдэлд хүлээлгэх зөрчлийн хариуцлагыг шинэчлэн боловсронгуй болгож, хүний эрхийг хамгаалах эрх зүйн баталгаа)

-     Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай (шийтгэл оногдуулах болон арга хэмжээний шийдвэрийг гүйцэтгэж дуусаагүй тохиолдолд прокурор дүгнэлт үйлдэж, шүүхэд хүргүүлэх эрхтэй болсон)

-     Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай (хуульчийн сургалтын шинэчлэл)

-     Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлт, түүний удирдлагын тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай (Хүний эрх, эрх чөлөөг хангах болон эрх зүйн шинэтгэлийн зорилтот хөтөлбөртэй байх)

Тогтоол

-       Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд илэрч байгаа системийн зөрчил, хүний эрхийн баталгааг хангах талаар авах зарим арга хэмжээний тухай тогтоол (Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх тогтолцоо)

-       Засгийн газарт чиглэл өгөх тухай тогтоол (ЕБС-ийн сурагчдын үдийн хоол, дотуур байрны хүүхдийн хоол, хүнсний зардлыг нэмэгдүүлэх тухай)

-       Монгол Улсын хөгжлийн 2027 оны төлөвлөгөө батлах тухай

 Өргөн мэдүүлсэн төсөл

-       Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл

-    Хянан шалгах түр хороо байгуулах тухай Улсын Их Хурлын тогтоол - “Хүүхэд хамгааллын тогтолцооны үр нөлөө, хууль тогтоомжийн хэрэгжилт болон салбар хоорондын уялдаа”-г хянан шалгах асуудлаар

 Боловсруулж буй хуулийн төсөл

-       Улсын Их Хурлын тухай, Улсын Их Хурлын дэгийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл (Нийтийн албан тушаалтны ашиг сонирхлыг ил тод болгох тухай зохицуулалт)

-       Татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл (ААН байгууллагын данс хаадаг байдлыг хязгаарлах тухай зохицуулалт)

-       Хүүхэд хамгааллын тухай хууль (хүүхдийн аюулгүй байдал ба хариуцлага)

-       Боловсролын ерөнхий хууль (хувийн сургуульд олгож буй санхүүжилтыг хязгаарлах)

-       Үндэсний их баяр наадмын тухай хууль (үндэсний хурдан морины уралдааны зохион байгуулалт, уралдаанч хүүхдийн аюулгүй байдал, хамгаалал)

Хүргүүлсэн асуулга, санал

1.    Асуулга

-       Монгол Улсын Ерөнхий сайд Гомбожавын Занданшатарт

Хөгжлийн бодлого төлөвлөлтийн тухай хуулийн хэрэгжилтийн талаар.

Хамрагдсан асуудлын тоо: 8

Асуулга тавьсан огноо. 2025. 08.18 № 31

-       Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учралд

Цэргийн албан хаагчийн эрхийн хэрэгжилтийн талаар

Хамрагдсан асуудлын тоо: 5

Асуулга тавьсан огноо. 2026. 06.22 № 39

-       Монгол Улсын Ерөнхий сайд Ням-Осорын Учралд

Улсын Их Хурлын 2025 оны 61 дүгээр тогтоолын хэрэгжилтийн талаар

Хамрагдсан асуудлын тоо: 8

Асуулга тавьсан огноо. 2026. 06.22 № 40

2.    Санал

Зарчмын зөрүүтэй санал

-       Монгол Улсыг 2026-2030 онд хөгжүүлэх таван жилийн үндсэн чиглэлд хүний эрхийг хангах чиглэлийн 30 орчим санал

-       МУ-ын 2026 оны төсвийн шалгуур үзүүлэлтэд хүний эрхийг хангахад чиглэсэн шалгуур үзүүлэлтүүдийг оруулах санал

-       Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлтэй холбогдуулан гаргасан 4 зарчмын зөрүүтэй санал

-    Монгол Улсын Их хурлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд оруулах хуулийн төсөлтэй холбогдуулан гаргасан 6 зарчмын зөрүүтэй санал

-       Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлтэй холбогдуулан гаргасан 5 зарчмын зөрүүтэй

-       Монгол Улсын Их Хурлын Хяналт шалгалтын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлтэй холбогдуулан гаргасан  1 зарчмын зөрүүтэй санал

-       Монгол Улсын 2026 оны нэгдсэн төсвийн тодотголын төсөлтэй холбогдуулан гаргасан 1 зарчмын зөрүүтэй санал

Байгууллагууд руу хүргүүлсэн санал

-    УИХ-ын Тамгын газарт Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 44 дүгээр зүйлийн 44.3 дах хэсэгт заасны дагуу хүүхэд хамгааллын бодлогыг хэрэгжүүлэх, Төрийн ордны байранд “Хүүхдийн өрөө”-тэй болох, чуулган болон байнгын хороогоор хэлэлцүүлж байгаа асуудлын материалтай гишүүдэд урьдчилан хүргүүлдэг байх зэрэг асуудлын тухай,

-       Төрийн албаны зөвлөлд Удирдлагын академиас зохион байгуулдаг “мэргэшүүлэх багц сургалт”-ын хүрээнд хүний эрхийн талаарх цогц ойлголт өгөх агуулга нэмж тусгах тухай,

-    УИХ-ын Тамгын газарт Төрийн ордны барилга, байгууламжийг хөгжлийн бэрхшээлтэй хүнд хүртээмжтэй болгох, Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 144 дүгээр зүйлийн 144.2 дах заалтыг хэрэгжүүлэх, УИХ-ын цахим хуудсыг харааны бэрхшээлтэй хүнд хүртээмжтэй болгох, УИХ-ын гишүүдэд хэлэлцэх материалыг аливаа хурлаас хоёр хоногийн өмнө өгдөг байх, нууцын зэрэглэлгүй тайлан, мэдээллүүдийг цахим хуудаст ил байршуулах зэрэг.

14  Ажлын хэсгийг ахалж ажиллав

-       Гэр бүлийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хууль, тогтоолын төслийг Байнгын хорооны болон чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Хүний эрхийг хангах тухай үндэсний 2 дугаар хөтөлбөр батлах тухай тогтоолын төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлт, түүний удирдлагын тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай

-       Өмгөөллийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай

-       Зөрчлийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай

-       Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай

-       Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай

-       Хүний эрх, эрх чөлөөний асуудал, хүний эрхийн зөрчил бүхий хууль тогтоомжид үнэлэлт, дүгнэлт өгөх, холбогдох хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Хууль зүйн туслалцааны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хууль, тогтоолын төслийг Байнгын хорооны болон чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Монгол Улсын Их Хурал Үндсэн хуулийн цэцийн 2025 оны 06 дугаар дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрсөнтэй холбогдуулан Эд хөрөнгийн эрхийн бүртгэлийн тухай хуульд зохих нэмэлт, өөрчлөлтийг тусган хуулийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Ерөнхий боловсролын сургуулийн хоол үйлдвэрлэл, үйлчилгээний тухай хуулийн биелэлтийг хангуулах хүрээнд суралцагчдыг чанар, аюулгүйн шаардлага хангасан, шим тэжээллэг хоол хүнсээр үйлчлэх, хооллох зөв дадал төлөвшүүлэх, сургуулийн хоол үйлдвэрлэл, үйлчилгээнд эрүүл ахуйн стандартыг бүрдүүлэх асуудлыг судлан санал, дүгнэлт гаргах, шаардлагатай бол холбогдох шийдвэрийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хууль, тогтоолын төслүүдийг Байнгын хорооны болон чуулганы нэгдсэн хуралдааны хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Эрүүгийн хуулийн зарим зүйл хүчингүй болсонд тооцох тухай

-       Засгийн газарт чиглэл өгөх тухай тогтоол

22  Ажлын хэсэгт орж ажиллав

 Тамхины хяналтын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хууль, тогтоолын төслүүдийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Замын хөдөлгөөний аюулгүй байдлын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн бусад хуулийн төслүүдийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Хууль тогтоомжийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Гэр бүлийн тухай хууль / Шинэчилсэн найруулга/- ийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийг Байнгын хорооны болон чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Хөгжлийн бодлого төлөвлөлт, дэд бүтэц, хөгжлийн төслүүдийн асуудлаар санал, дүгнэлт гаргах, холбогдох хууль тогтоомжийн төсөл, боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг.

-    Жагсаал, цуглаан хийх эрх чөлөөний тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/- ийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэхүүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Зөвшөөрлийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн бусад хуулийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Нийтийн ашиг сонирхлыг хөндсөн асуудлаар Монгол Улсын Их Хурлын нийтийг өргөдөл гомдлын системээр нийтийн өргөдөл хүлээн авах, нийтлэх, санал авах, шийдвэрлэлтийн талаар өргөдөл гаргагчид мэдээлх үйл ажиллагааг зохион байгуулах журмын төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Монгол Улсын үндсэн хуулийн Цэцийн тухай, Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-    Нийтээр дагаж мөрдөх дүрэм, журам, захиргааны хэм хэмжээний актын тоог цөөрүүлэх, цэгцлэх талаар санал, дүгнэлт гарган холбогдох бусад хууль тогтоолын төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-      Ялгаварлан гадуурхалтын эсрэг авах арга хэмжээний талаар судалгаа хийж, санал, дүгнэлт гаргах, шаардлагатай бол хуулийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Гэрч хохирогчийг хамгаалах тогтолцоог сайжруулах  чиглэлээр судалгаа хийж, дүгнэлт гаргах, шаардлагатай бол хуулийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Иргэний хуулийн хэрэгжилттэй танилцаж санал, дүгнэлт гаргах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-    Эрүү шүүлт тулгах гэмт хэргийн хохирогчийг хамгаалах, зөрчигдсөн эрхийг сэргээх, эрүүл мэнд, нийгэм, сэтгэл зүй, эд хөрөнгийн тусламж үйлчилгээ үзүүлэх, нөхөн төлбөр олгох талаар судалж, холбогдох санал дүгнэлт боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Эрүүдэн шүүхийн эсрэг арга хэмжээ авах болон гэрч, хохирогчийг хамгаалах тогтолцоог сайжруулах чиглэлээр холбогдох хууль тогтоомжийг судлан, санал, дүгнэлт гаргах, шаардлагатай бол хуулийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Төсвийн шалгуур үзүүлэлт боловсруулах ажлын хэсэг

-       “Зарим газар нутгийг улсын тусгай хамгаалалтад авах тухай” Улсын Их Хурлын 2019 оны 41 “Зарим газар нутгийг улсын тусгай хамгаалалтад авах, хилийн заагт өөрчлөлт оруулах тухай” Улсын Их Хурлын 46 “Зарим газар нутгийг тусгай хамгаалалтад авах тухай  Улсын Их Хурлын 2020 оны 47 дугаар тогтоолуудын хэрэгжилттэй танилцаж, санал, дүгнэлт  гаргах шаардлагатай бол холбогдох шийдвэрийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       Төлбөрийн чадваргүйдлийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/-ийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хууль тогтоолын төслүүдийг Байнгын хорооны болон чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг.

-       Зөвшөөрлийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн бусад хуулийн төслийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг

-       “Хүнс, хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрийн салбарт /2008оноос хойших хугацаанд/төрөөс олгож байгаа дэмжлэг,урамшуулал, Засгийн газраас хариуцан төлж байгаа зээлийн хүүгийн татаас олголтын байдал, хэрэгжилт” сэдэвт ерөнхий хяналтын сонсголын бэлтгэлийг хангах, зохион байгуулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг.

-       Мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодисын эргэлтэд хяналт тавих тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/-ийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийг Байнгын хорооны болон чуулганы нэгдсэн хуралдааны хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсэг 

-       Монгол Улсын шүүхийн тухай хууль /Шинэчилсэн найруулга/-ийн хэрэгжилтийн үр дагаварт үнэлгээ хийж, Хууль зүйн байнгын хороонд танилцуулах үүрэг бүхий ажлын хэсэг

ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА

-       Канадын Мэрит төсөлтэй хамтран Хүний эрхийг хангах үндэсний хоёрдугаар хөтөлбөр боловсруулах чиглэлээр

-       НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөртэй Хүний эрхийн дэд хорооны үйл ажиллагааг ил тод, нээлттэй болгох чиглэлээр

-       АНУ-ын Спурлок сантай хамтран эрүүгийн процессын үйл ажиллагааг сайжруулах чиглэлээр

-       Бүх нийт боловсролын төлөө! Иргэний нийгмийн үндэсний эвсэл эвсэлтэй хамтран боловсролын салбар дах хүүхэд хамгааллын чиглэлээр

-       Монголын Үйлдвэрчний эвлэлийн холбоотой хамтран ОУХБ-ын 190 дүгээр конвенцод нэгдэх асуудлаар

-       Монгол Улсын Хүний эрхийн үндэсний комисс, Монголын Хуульчдын холбоотой хамтран сэтгэцийн бэрхшээлтэй хүний эрх зүйн чадамжтай холбоотой хуулийн зохицуулалтыг сайжруулах чиглэлээр

Зохион байгуулсан хэлэлцүүлэг, арга хэмжээ

-       Сэтгэцийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрх зүйн чадамжаас үүдэлтэй зөрчигдсөн эрхийг судлах, хууль эрх зүйн орчныг сайжруулах салбар дундын хэлэлцүүлэг (3 удаа зохион байгуулсан ба цаашид үргэлжилнэ)

-       Өвөрхангай аймагт “Хүүхэд хамгааллын тогтолцооны зарим асуудал, хүүхдийн эрх” сэдэвт хэлэлцүүлэг

-       УИХ-ын эмэгтэй гишүүдээс “Хүүхэд хамгааллын асуудлаар хууль эрх зүйн орчны шинэчлэл, дэвшил” сэдвээр хэлэлцүүлэг

-       НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөртэй хамтран “Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийн эрхийн НҮБ-ын конвенцыг хэрэгжүүлэхэд оролцооны арга замуудыг бэхжүүлэх нь” сэдэвт бодлогын диалоги

-       Дотуур байр 2.0 “Үндэсний гуравдугаар зөвлөгөөнийг , Хүний эрхийн дэд хороо, Боловсролын ерөнхий газар, “Бүх нийт боловсролын төлөө! Иргэний нийгмийн үндэсний эвсэл “ Легал Гайд” хуулийн фирм “Хил хязгааргүй хуульчид” хамтран 2025 оны 04 дүгээр сарын 09-ний өдөр зохион байгуулсан.

-       Хамтын хүч хамгаалагдсан хүүхэд санаачилга (Орон нутгийн санаачилгад суурилсан төсөл) Өвөрхангай аймагт зохион байгуулсан.

13  Захиалгат судалгааны ажил

Хүснэгт 1. ПСХХ-ийн Судалгааны хэлтэст гүйцэтгэсэн судалгаа.

Хүснэгт 2. Бусдаар гүйцэтгүүлсэн судалгаа

Эх сурвалж: Парламент